TÜRKİYE’NİN YENİ JEOPOLİTİK DENKLEMİ: TÜRK DÜNYASI TARİHÎ BİR EŞİKTE!

Türk dünyasının geleceği ortak tarih ve kültürün ötesinde; siyasi irade, ekonomik güç, savunma kapasitesi ve stratejik bağımsızlıkla şekillenecek. Türkiye ile Azerbaycan’ın güçlü ittifakı, Avrasya’da yeni bir güç merkezinin kapısını aralıyor.

Dünya, Soğuk Savaş sonrasında kurulan uluslararası düzenin yeniden sorgulandığı kritik bir dönemden geçiyor. Küresel güç dengeleri değişiyor, geleneksel ittifaklar yeniden şekilleniyor. Enerji kaynakları, ticaret yolları ve stratejik bölgeler üzerindeki mücadele giderek kızışıyor.

Artık devletlerin gücü yalnızca askerî kapasitesiyle ölçülmüyor. Diplomatik etkinliği, teknolojik bağımsızlığı, enerji güvenliği ve uluslararası ticaret yolları üzerindeki konumu da ülkelerin geleceğini belirliyor.

İşte Türkiye, böylesine kritik bir dönemde yalnızca kendi sınırlarını koruyan bir ülke değil, çevresindeki coğrafyanın geleceğinde söz sahibi olan önemli bir bölgesel aktör olarak öne çıkıyor.

Karadeniz’deki savaş, Orta Doğu’daki istikrarsızlık, İran çevresindeki gerilimler, Güney Kafkasya’daki yeni dengeler ve Orta Asya’daki stratejik rekabet Türkiye'nin önüne hem önemli sınamalar hem de tarihî fırsatlar koyuyor.

Türkiye'nin önündeki temel hedef ise açıktır: Başkalarının kurduğu jeopolitik denklemlerde kendisine biçilen rolü üstlenmek yerine, kendi millî çıkarları doğrultusunda denklemi kuran ülkelerden biri olmak.

TÜRK DÜNYASI KÜLTÜREL BİRLİKTELİKTEN STRATEJİK GÜCE DÖNÜŞMELİ

Türk Devletleri Teşkilatı'nın giderek artan önemi, Avrasya coğrafyasında yeni bir jeopolitik yapılanmanın mümkün olduğunu gösteriyor.

Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan ve Kırgızistan başta olmak üzere Türk dünyasının ülkeleri açısından artık yeni bir dönemin kapısı aralanıyor.

Ancak ortak tarih, dil ve kültür tek başına güç oluşturmaya yetmez. Asıl güç; ortak çıkarları koruyan kurumlar kurmak, ticareti geliştirmek, enerji kaynaklarını etkin kullanmak ve stratejik konularda birlikte hareket edebilmekle ortaya çıkar.

Türk Devletleri Teşkilatı'nın önünde tarihî bir fırsat bulunuyor. Hazar Denizi üzerinden Orta Asya'yı Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye aracılığıyla Avrupa'ya bağlayan Orta Koridor, bu fırsatın en önemli örneklerinden biridir.

Burada mesele yalnızca demiryolları, limanlar ve enerji hatları inşa etmek değildir. Asıl mesele, bu yatırımları Türk dünyasının ekonomik gücünü, siyasi bağımsızlığını ve uluslararası etkinliğini artıracak stratejik araçlara dönüştürmektir.

Rusya'nın tarihî nüfuzu, Çin'in ekonomik ağırlığı ve Batılı devletlerin Avrasya üzerindeki hesapları devam ediyor. Dolayısıyla Türk dünyası, başkalarının güç mücadelesinde kullanılan bir coğrafya değil, kendi geleceğini belirleyen bağımsız bir stratejik merkez olmalıdır.

TÜRKİYE-AZERBAYCAN İTTİFAKI YENİ DÖNEMİN ANAHTARI

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkileri sıradan bir diplomatik yakınlaşma olarak değerlendirmek, Güney Kafkasya'nın siyasi gerçeklerini anlamamak demektir.

Bu ilişki, ortak tarih ve kültürün ötesine geçerek savunma, enerji, ulaştırma, güvenlik ve diplomasi alanlarında güçlü bir stratejik ortaklığa dönüşmüştür.

Azerbaycan'ın Karabağ üzerindeki egemenliğini yeniden tesis etmesi, Güney Kafkasya'daki güç dengelerini önemli ölçüde değiştirmiştir. 2021 yılında imzalanan Şuşa Beyannamesi ise Ankara ile Bakü arasındaki dayanışmayı müttefiklik temelinde kurumsallaştırmıştır.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev arasındaki siyasi ilişkiler de bu stratejik ortaklığın en önemli unsurlarından biridir.

Elbette iki ülkenin zaman zaman farklı diplomatik öncelikleri olabilir. Ancak güçlü ittifakların başarısı, hiçbir görüş ayrılığının yaşanmamasında değil, farklılıkların ortak çıkarlar doğrultusunda yönetilebilmesinde yatmaktadır.

Türkiye'nin gelişen savunma sanayisi, Azerbaycan'ın Hazar havzasındaki enerji kapasitesi ve iki ülkenin uluslararası ulaşım güzergâhlarındaki stratejik konumu, bu ortaklığa güçlü bir jeoekonomik temel kazandırmaktadır.

Artık önümüzdeki görev, geçmişte sergilenen askerî ve siyasi dayanışmayı kalıcı barışa, ekonomik kalkınmaya ve bölgesel istikrara dönüştürmektir.

ERMENİSTAN İLE NORMALLEŞME: DENGE VE DİPLOMASİ ŞART

Türkiye'nin Güney Kafkasya politikasında cevaplanması gereken önemli konulardan biri de Ermenistan ile ilişkilerin normalleşmesidir.

Türkiye, bağımsız ve egemen bir devlet olarak Ermenistan ile diplomatik ilişkilerini kendi millî çıkarları doğrultusunda düzenleme hakkına sahiptir. Ancak bu sürecin Azerbaycan ile yürütülen stratejik ortaklıktan bağımsız değerlendirilmesi mümkün değildir.

Çünkü Güney Kafkasya'da güvenlik, ulaşım, enerji ve ticaret meseleleri birbirine bağlıdır.

Ankara'nın önündeki tercih, Azerbaycan ile kardeşlik ve dayanışma ile Ermenistan ile normalleşme arasında bir seçim yapmak değildir.

Asıl hedef; Azerbaycan'ın egemenlik ve güvenlik hassasiyetlerini gözetirken Ermenistan ile karşılıklı saygıya dayalı diplomatik ilişkiler geliştirebilmektir.

Sınır kapılarının açılması, ulaşım ağlarının işlerlik kazanması, bölgesel ticaretin gelişmesi ve ekonomik ilişkilerin güçlenmesi Güney Kafkasya'da kalıcı barışın temelini oluşturabilir.

Ancak bunun için karşılıklı egemenliğe saygı, sınırların dokunulmazlığı ve uluslararası hukuk ilkeleri esas alınmalıdır.

Unutulmamalıdır ki Türkiye'nin Azerbaycan ile kardeşliği bölgesel barışa engel değildir. Aksine doğru bir diplomasiyle barışın en güçlü teminatlarından biri olabilir.

ORTA KORİDOR VE ENERJİ HATLARI: YENİ GÜÇ MÜCADELESİ

Güney Kafkasya'daki rekabet artık yalnızca toprak ve askerî nüfuz mücadelesinden ibaret değil. Enerji hatları, demiryolları, kara yolu bağlantıları ve uluslararası ticaret güzergâhları jeopolitik mücadelenin merkezine yerleşmiş durumda.

Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı, Güney Gaz Koridoru ve Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu, Türkiye ile Azerbaycan'ın bölgesel ekonomik konumunu güçlendiren önemli yatırımlardır.

Azerbaycan'ın ana toprakları ile Nahçıvan arasında Ermenistan üzerinden bağlantı kurulmasını hedefleyen girişimler ve TRIPP projesi de bu açıdan büyük önem taşımaktadır.

Ancak bu projelerin başarıya ulaşması yalnızca teknik altyapının tamamlanmasına bağlı değildir. Bölge ülkelerinin egemenlik hakları korunmalı, transit geçişlerin hukuki çerçevesi açık olmalı ve karşılıklı siyasi güven tesis edilmelidir.

Rusya, İran, ABD ve Avrupa Birliği'nin bölgeye yönelik farklı stratejik yaklaşımları dikkate alındığında Türkiye'nin izleyeceği diplomatik çizginin önemi daha da artmaktadır.

Ankara, Azerbaycan ile savunma iş birliğini geliştirirken bölgesel sorunların müzakere yoluyla çözülmesini de desteklemelidir.

Çünkü güçlü bir ordu sınırları koruyabilir; ancak kalıcı barış ve istikrar için güçlü diplomasiye, hukuka, ekonomik iş birliğine ve karşılıklı güvene de ihtiyaç vardır.

Türkiye'nin gündeme getirdiği 3+3 bölgesel iş birliği yaklaşımı da bu bakımdan önemlidir. Siyasi anlaşmazlıklar bu mekanizmanın etkinliğini sınırlasa da bölgesel diyalog kanallarının açık tutulması stratejik bir gerekliliktir.

TÜRKİYE'NİN GÜCÜ EKONOMİK VE TEKNOLOJİK BAĞIMSIZLIĞINDAN GEÇİYOR

Türkiye'nin önündeki en önemli jeopolitik sınamalardan biri, aynı anda birden fazla kriz bölgesinde millî güvenliğini korurken diplomatik hareket alanını genişletebilmesidir.

Karadeniz'de Rusya-Ukrayna savaşı sürerken Türkiye, NATO üyeliğinin getirdiği sorumluluklarla Rusya ile ilişkileri arasında dikkatli bir denge gözetmek zorundadır.

Orta Doğu'da Suriye'nin toprak bütünlüğü, Irak'taki güvenlik sorunları, terör örgütlerinin faaliyetleri ve İran çevresindeki gerilimler de Türkiye'nin millî güvenlik öncelikleri arasında yer almaktadır.

Bunun yanında savunma sanayisi, enerji arz güvenliği, kritik teknolojiler, yapay zekâ ve finansal dayanıklılık alanlarında atılacak adımlar Türkiye'nin gelecekteki konumunu doğrudan etkileyecektir.

Çünkü ekonomik ve teknolojik bağımsızlığını yeterince güçlendiremeyen bir ülkenin askerî ve diplomatik kazanımlarını uzun vadede koruması kolay değildir.

Güçlü devlet anlayışı yalnızca sınırların askerî olarak korunmasıyla sınırlı tutulmamalıdır. Üretim kapasitesi, eğitim, bilim, teknoloji, enerji, ulaştırma ve dış ticaret de millî güvenlik stratejisinin ayrılmaz parçaları olmalıdır.

TÜRK DÜNYASININ GELECEĞİNİ SLOGANLAR DEĞİL, SOMUT ADIMLAR BELİRLEYECEK

Bugün Türkiye ile Azerbaycan'ın önünde tarihî bir sorumluluk bulunmaktadır.

Bir tarafta küresel güçlerin yeniden şekillendirmeye çalıştığı Avrasya coğrafyası, diğer tarafta siyasi ve ekonomik bütünleşme potansiyeli taşıyan Türk dünyası vardır.

Bu dönemde yapılabilecek en büyük hata, tarihî fırsatları yalnızca siyasi söylemlerle değerlendirmek olacaktır.

Türk dünyasının geleceği hamasetle değil; güçlü kurumlarla, ortak yatırımlarla, bilim ve teknolojiyle, savunma iş birliğiyle ve tutarlı diplomatik stratejilerle inşa edilebilir.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan liderliğinde Türkiye'nin geliştirmeye çalıştığı bölgesel diplomatik kapasite, Türk dünyasıyla ilişkilerin kurumsallaşması açısından önemli bir imkân sunmaktadır.

Ancak bu imkânın kalıcı kazanımlara dönüşmesi, uzun vadeli devlet politikaları ve bütün ortakların eşitliğini esas alan bir iş birliği anlayışıyla mümkündür.

Azerbaycan'ın stratejik konumu, Orta Asya Türk devletlerinin ekonomik potansiyeli ve Türkiye'nin uluslararası diplomatik bağlantıları ortak bir vizyonda buluştuğunda Avrasya'da yeni bir güç merkezinin temelleri atılabilir.

Gerçek güç, yalnızca sahip olunan imkânlardan değil, bu imkânları ortak hedefler doğrultusunda kullanabilme iradesinden doğar.

Türkiye güçlü olmalıdır. Azerbaycan güçlü olmalıdır. Türk dünyası birlikte kalkınmalı, kendi geleceğine ilişkin kararları bağımsız biçimde alabilmelidir.

Çünkü 21. yüzyılda ayakta kalmanın yolu, yalnızca geçmişin ihtişamını hatırlamak değil, geleceğin güç dengelerini doğru okuyabilmekten geçmektedir.

Ve bugün tarih, Türk dünyasına çok önemli bir soru soruyor:

Başkalarının kurduğu düzenin bir parçası mı olacaksınız, yoksa barışa, kalkınmaya ve ortak çıkarlara dayanan yeni bir düzenin kurucu aktörleri arasında mı yer alacaksınız?

Bu sorunun cevabını sloganlar değil; Ankara'da, Bakü'de ve Türk dünyasının bütün başkentlerinde atılacak somut adımlar belirleyecektir.

Dr. İmbat MUĞLU