HER ADIMIN BİR MESULİYETİ VARDIR
Düşüncesizce söylenen bir söz, bazen yılların hatırını hiçe sayan bir vefasızlığa dönüşür. O sözle kırılan gönlün sızısı yıllarca sürebilir.
İnsan, attığı her adımın nereye varacağını, ardında nasıl bir iz bırakacağını düşünmekle mükelleftir. Zira hayat, yalnızca kendi arzularımızın peşinden yürüdüğümüz bir yol değil; inancımıza, örfümüze, ahlâkımıza ve içinde yaşadığımız topluma karşı da mesuliyet taşıdığımız bir imtihandır.
İnsanın en büyük imtihanlarından biri, kendi nefsine karşı dürüst olabilmesidir. Çünkü insan bazen yapmak istediğini doğru, arzuladığını haklı, tercih ettiğini de meşru görmeye meyleder. Oysa insan, bir şeyi istemekle onu yapma hakkını kazanmaz. Her arzu bir hak, her tercih bir doğruluk, her imkân da kullanılabilir bir fırsat değildir. Önemli olan, yapabileceklerimizin çokluğu değil, yapmamız gerekenlerin şuurunda olabilmektir.
Bir işe girişmeden evvel insan, önce kendi vicdanına sormalıdır:
Yaptığım, inancımın ölçülerine uygun mu? Örf ve âdetlerimle bağdaşıyor mu? Bu davranışımda anne babamın rızasını gözetiyor muyum? Ailemin vakarına ve toplumun değerlerine yakışır biçimde davranıyor muyum? Hak, hukuk ve ahlâk terazisinde bir karşılığı var mı? Bugün bana doğru gibi görünen bu davranış, yarın karşıma bir pişmanlık olarak çıkar mı?
Bu sorular, insanın hayatına koyduğu birer engel değil, istikametini tayin eden işaret levhalarıdır. Vicdanın sesini dinlemek, insanın hürriyetinden vazgeçmesi değil; hürriyetini sorumluluk bilinciyle kullanmasıdır. Zira ölçüsüz bir serbestlik, zamanla başkasının hakkına, hukukuna ve huzuruna müdahaleye dönüşebilir.
Unutulmamalıdır ki insan, yalnızca kendi hayatından değil, tercihlerinin başkalarında bırakacağı izlerden de sorumludur. Bir söz, bir bakış, bir davranış yahut alınan bir karar, bazen sahibinin düşündüğünden çok daha derin yaralar açabilir. Kimi zaman bir ailenin huzurunu, kimi zaman bir dostluğun itimadını, kimi zaman da yılların emeğiyle inşa edilmiş bir itibarı zedeleyebilir. İnsan kendi tercihini şahsî bir mesele olarak görse bile, o tercihin neticeleri her zaman yalnızca kendisiyle sınırlı kalmaz.
İşte tam da bu sebeple, toplumsal hayatın temelinde karşılıklı saygı, nezaket ve hak gözetme anlayışı bulunmalıdır. Bir arada yaşamanın şartı, herkesin her istediğini yapması değil; birbirinin sınırına, hukukuna ve hassasiyetine riayet etmesidir. Çünkü toplum dediğimiz yapı, yalnızca aynı mekânı paylaşan insanların bir araya gelmesinden ibaret değildir. O yapıyı ayakta tutan, ortak değerler, müşterek hassasiyetler ve birbirine karşı duyulan sorumluluk duygusudur.
Ne var ki bir davranış şahsî tercih olarak görüldüğünde, o davranışın başkaları üzerindeki tesirini konuşmak da bazen müdahale sayılabiliyor. Nezaketle uyarmak yargılamak, haklı bir itirazda bulunmak ise hürriyete karşı çıkmak gibi görülebiliyor. Hâlbuki insan, tercih hakkını kullanırken o tercihin başkasının hakkını ilgilendiren neticelerini de gözetmekle mesuldür.
Elbette kimsenin hayatına ölçüsüzce müdahale etmek, insanları tahkir etmek veya kendi doğrularını zorla kabul ettirmek doğru değildir. Ancak bu hassasiyet, bir haksızlık karşısında susmayı gerektirmez. İnsan, itirazının sebebini açıkça dile getirirken karşısındakinin haysiyetini de gözetmelidir. Bazen vaktinde ve nezaketle söylenen bir söz, bir insanın hatasını görüp düzeltmesine vesile olur. Bazen de zamanında söylenmeyen bir söz, yanlışın büyümesine yol açar.
İnsan, yaptığı yanlışın farkına vardığında onu savunmak yerine düzeltmeyi bilmeli; bir başkasının hakkına girdiğinde mazeret üretmek yerine helâllik dilemeyi erdem saymalıdır. Zira özür dilemek küçülmek değil, hatanın karşısında büyüyebilmektir. Yanıldığını kabul etmek de bir zaaf değil, şahsiyetin ve ahlâkın göstergesidir.
Hele ki yanlışın karşısında “Ben yaptım, oldu!” demek ne bir irade göstergesidir ne de bir haklılık gerekçesi. Aksine, sorumsuzluğun cehaletle, kibrin de vicdansızlıkla buluştuğu noktadır. Bir davranışın yapılmış olması onu doğru kılmaz; bir kararın uygulanmış olması da o kararı haklı hâle getirmez. Hakikat, insanların ısrarıyla değişmez; yanlış, tekrarlandıkça doğruya dönüşmez.
İnsan bazen kendi kusurunu görmekte zorlanır ama başkasının en küçük hatasını dahi kolaylıkla fark eder. Çevresindekileri değerlendirirken kullandığı ölçüyü kendisine de uygulamayan, başkasından beklediği anlayışı kendisi sergilemeyen bir insanın önce kendi nefsini hesaba çekmesi gerekir. Zira ahlâk, yalnızca başkalarına hatırlatılan kurallardan değil, insanın kendi hayatında uyguladığı ilkelerden meydana gelir. Başkasına söylediğimiz sözün önce kendi davranışlarımızda bir karşılığı olmalıdır.
Bir de meselenin yarınlara bakan yönü vardır. Bugün attığımız adımların, yarın hangi kapıları açacağını veya hangi kapıları kapatacağını bilemeyiz. Her davranış bir iz bırakır; kimi izler gönüllerde muhabbet, kimi izler hafızalarda kırgınlık olarak kalır. İnsan zamanla birçok şeyi unutabilir, fakat kendisine yaşatılan haksızlığı, incitildiği anı ve uğradığı saygısızlığı kolay kolay unutamaz. Bu sebeple insan, yalnızca bugünün hesabını değil, yarının mahcubiyetini de düşünmelidir.
Öyleyse adımını atmadan evvel durup düşün. Bir anlık öfkeyle gönül bağlarını, bir anlık heves uğruna yılların emeğiyle kazandığın itibarı zedeleme. Yarın pişman olacağını seziyorsan, bugün o yanlışa dur demeyi bil.
Unutma; her adımın bir istikameti, her tercihin bir karşılığı, her davranışın bir mesuliyeti vardır. İnsan, yalnızca yürüdüğü yoldan değil, o yolda bıraktığı izden de sorumludur.
Muhabbetle…